Experimenten lab en bezoek Japan

De afgelopen maand hebben we klei van zo’n 12 nieuwe locaties in Nijmegen-Noord verzameld, veelal op plekken waar de grond bouwklaar wordt gemaakt en die over niet al te lange tijd wellicht niet meer te delven is. Om de verschillen in eigenschappen te ontdekken wordt elke klei onder andere op 6 verschillende temperaturen gebakken. Keramist Hans Houkes is nauw betrokken en ondersteunt met zijn uitgebreide kennis op het gebied van methodes en technieken. Momenteel experimenteren we met recepten voor een stevige, ongebakken keramiek en met het maken en toepassen van terra sigillata. Een uitgebreidere update over eerste uitkomsten en inzichten volgt eind dit jaar.

Ter inspiratie en voorbereiding op het vervolg in 2019 brengen we volgende week een bezoek aan Japan, waar keramiek onlosmakelijk verbonden is met tradities en hedendaagse cultuur. We reizen van Tokyo naar de regio Kyushu, bekend om onder andere het Arita en Imari porselein. Tips van niet te missen plekken of contacten in Japan horen we graag! Via de blog en Instagram houden we je op de hoogte van onze reis.

 

Advertenties

TERRATORY : LABORATORY

Naar aanleiding van ontmoetingen met professionals en publiek, en onze tests en experimenteren in Soil Lab de afgelopen maand, zijn we de focus voor het vervolg van Soil Lab aan het specificeren. Tijdens TERRATORY gaan we op zoek naar een toepassing van de rivierklei die past bij de behoefte naar duurzaam gebruik van onze grondstoffen. Zo willen we onderzoeken of we het proces van klei tot aardewerk omkeerbaar kunnen maken, zodat het – na (kort) gebruik – weer terug kan worden opgenomen door de aarde of de rivier.

We doen op het moment vooronderzoek, waarbij we klei op lage temperatuur – tot net onder de kwartssprong – bakken. Dit aardewerk is poreus, niet waterdicht, maar wel sterk genoeg om korte tijd te gebruiken of mee te gaan (nog los van de toepassing). Wanneer het in water wordt gelegd wordt het weer klei.

Om het wel waterdicht te maken leren we van de Nijmeegse historie met keramiek: de Romeinen introduceerden hier de terra sigillata, waarbij slib van de klei wordt gebruik om op lage temperatuur te “glazuren”.

We komen nu de volgende vraag tegen: welk bindmiddel kunnen we toevoegen om dit aardewerk sterker, maar nog wel circulair te maken? We zoeken hiervoor naar een lokale ‘lijm’, een grondstof, organisch materiaal of bijproduct zoals beenderen. Hiervoor zijn we op zoek naar goede ideeën of tips voor contacten die ons verder kunnen brengen. We horen hierover graag jullie gedachten!

 

Soil Lab

Bezoek Masha Ru | eetbare klei

Kunstenaar Masha Ru (EAT*A*BLE / ClaynialismMuseum of Edible Earth) brengt het eten van aarde, kalk en klei wereldwijd in kaart. In veel landen is of was het eten van aarde onderdeel van de cultuur. Ook in Nederland werd vroeger klei geconsumeerd; bijvoorbeeld door boeren, vanuit sterke verbondenheid met “hun land”, of als bescherming tegen vergiftigd voedsel. In St. Gerlach (Limburg) werd lokale aarde gegeten vanwege de (vermoedde) helende werking. Tegenwoordig wordt deze plaatselijk nog weinig gegeten en vooral gebruikt als voedingssupplement voor huisdieren.

Masha gaf een kleine proeverij van haar grote verzameling gedroogde eetbare aarde van over de hele wereld. Voor ons, niet-kenners, was het lastig om verschil in smaak en textuur te kunnen duiden. Als het op lage temperatuur wordt gebakken (<600 graden), schijnt klei beter “hapbaar” te zijn; prettiger om te eten dan wanneer het alleen gedroogd is. Dit is ongeveer ook de temperatuur waarop servies in de ijzertijd werd gebakken. De klei blijft dan zó poreus dat het bijvoorbeeld ook als wegwerpservies kan worden gebruikt, zoals de ‘chai cups’ in India.

We hadden ook een sample gezeefde klei van ons terrein meegenomen. Het oordeel: ‘Niet per se heel aantrekkelijk om te eten, maar ook geen vieze smaak’.

 

Kennismaking op depot | Archeologische dienst gemeente Nijmegen

We verdiepen ons in de archeologie met betrekking tot rivierklei. Hoe werd deze klei in het verleden toegepast en wat is er bekend over de vormgeving en het gebruik van plaatselijk vervaardigd aardewerk? Kunnen we recepten en productiemethoden achterhalen? Welke archeologische vondsten zijn er lokaal gedaan?

Samen met Peter van den Broeke, senior archeoloog voor de gemeente Nijmegen, doken we het depot in. Peter is gespecialiseerd in de prehistorie, een periode waarin er ook al keramiek werd vervaardigd. Eeuwenlang (tot aan de Middeleeuwen) voorzag in deze streek ieder huishouden in zijn eigen aardewerk. Voor dagelijks gebruik, zoals servies, maar ook voor weefgetouw-onderdelen of gereedschap. Potten, kruiken en vazen werden van grove lokale klei met de hand gevormd, zonder draaischijf of mal. Soms werden er kapotgeslagen kiezels of organisch materiaal, zoals fijngehakte planten, toegevoegd om de klei te verschralen. Dit servies werd op lage temperatuur (600 – 700 graden) gebakken in zelfgemaakte (kuil)ovens. Vaak bakte het zwart van kleur omdat er geen zuurstof werd toegelaten tijdens het bakproces.

Dit aardewerk was sterk genoeg om een tijd mee te gaan, maar ook poreus en niet waterdicht omdat er geen glazuur werd gebruik. Glazuur werd pas geïntroduceerd door de Romeinen en werd pas in de Middeleeuwen op grotere schaal toegepast. Om er vloeistof in te kunnen bewaren liet men er eerst een tijd een vettige substantie, zoals melk, in staan. Opmerkelijk is dat er niet werd geëxperimenteerd met vorm of versiering; dat wat al bestond werd gekopieerd.

Onlangs werd in Nijmegen-Noord het ‘Potje van Lent’, een piepklein prehistorisch aardewerken potje met een geheimzinnig ingekrast schrift, gevonden.

Hebben jullie naar aanleiding hiervan contacten voor wie het interessant is om betrokken te worden? Bijvoorbeeld mensen die meer kunnen vertellen over recepten en productiemethoden? We komen graag met ze in contact!

 

Soil Lab : TERRATORY

Gedurende drie weken hebben we onze plannen voor een vervolg van Soil Lab samen met JaF aangescherpt. De mogelijkheden van de lokale klei en het erfgoed, en de te verwachten uitkomsten van het Soil Lab, vragen om een vervolg. Wij willen deze volgend jaar (2019) verder uitdiepen in het project ‘TERRATORY’. In dit project werken we toe naar een nieuwe duurzame toepassing van de rivierklei, en belichten we dit erfgoed op een vernieuwende manier.

De afgelopen weken is, samen met JaF, ook een start gemaakt met het vergroten van kennis en netwerk. Een beeldverslag van ontmoetingen en bezoeken aan onder andere het World Soil Museum, de Bastei en museum KAM is hier te vinden: https://www.flickr.com/photos/jatiwangi/albums/with/72157695881686260. Ook is er meer betrokkenheid gecreëerd door belanghebbenden te vragen hun steun aan het project te betuigen. In een officiële ceremonie, gestoeld op de bestaande cultuur en tradities van Jatiwangi, waarmee het met waardigheid en respect behandelen van onze grond en erfgoed werd benadrukt, hebben verschillende belanghebbenden de ‘Declaration of TERRATORY’ ondertekend, waarmee ze het belang van dit project onderschrijven.

De uitwisseling met JaF is hierin, denken wij, leerzaam: vanuit de bestaande cultuur en tradities komen zij tot nieuwe verhalen en een nieuwe verbondenheid met de grond waarop we leven. In TERRATORY beogen we ook de link met archeologie vanuit ons eigen erfgoed te leggen. Met JaF blijven we hierover uitwisselen; hoe kunnen we nieuwe verhalen creëren, waarin identiteit, verbondenheid en trots worden aangewakkerd en op een nieuwe manier beleefd?

 

 

Fabrikaat x Jatiwangi Art Factory : Soil Lab

In augustus en september verbleven Ghorie (Arie Syarifuddin) en Pandu Rahadian van Jatiwangi Art Factory bij Fabrikaat. Onze samenwerking is gestart in 2017 en heeft meerdere doeleinden, waaronder het uitwisselen van kennis en het creëren van een nieuw (inter)nationaal netwerk, maar ook het leren van elkaars werkwijze. JaF werkt op West-Java in samenwerking met de lokale bevolking en (internationale) kunstenaars(initiatieven) aan social empowerment en de vorming van een nieuwe identiteit, waarbij ze de lokale trots; de dakpan- en baksteenindustrie, midels verschillende kunstdisciplines inzetten. Fabrikaat heeft hen dit jaar gevraagd om hun expertise en werk- en denkwijze in de context van Nijmegen in te zetten, om samen te komen tot een project waarmee we mensen op een nieuwe manier laten kennismaken en verbinden met hun omgeving. Tijdens hun verblijf hebben we het vervolg van Soil Lab samen met JaF verder aangescherpt en de eerste experimenten met plaatselijke klei gedaan. Hierover meer in de volgende blog.

De afgelopen weken waren voor zowel JaF als voor Fabrikaat erg verrijkend. Zo zijn zij meer te weten komen over de rijke geschiedenis van ons erfgoed gelinkt aan klei; deze gaat in ons rivierenlandschap vele eeuwen verder terug dan bij hun op West-Java, waar de dakpan- en baksteenindustrie rond 1850 op gang kwam tijdens de Nederlandse kolonisatie. Ook was het voor hen waardevol om alle ontmoetingen, waarbij onder meer de programmaleider cultuur van de provincie Gelderland en de burgemeester van Nijmegen hun steun aan het project hebben betuigd, op beeld vast te leggen. Hiermee creëren zij meer betrokkenheid vanuit de lokale overheid en belanghebbenden in de regio waar JaF werkzaam is.